ایران شناسی تاریخی و ادبی

ایران شناسی تاریخی و ادبی

تحلیل کارآمدی و ناکارآمدی دیوانسالاران قاجاریه از نگاه احتشام‌السلطنه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
حشمت اله عزیزی
دکتری تاریخ ایران اسلامی، کارشناس آرشیو ملی ایران، تهران، ایران
10.22072/hli.2026.734999
چکیده
یکی از راه‌های شناخت نقاط قوت و ضعف نظام اداری و دیوانسالاری عصر قاجاریه، مطالعه و تحقیق پیرامون رجال سیاسی‌ـ‌اداری و دیوانسالاران آن دوره، از طریق واکاوی و تجزیه و تحلیل آثار و خاطرات بر جای مانده از آن‌هاست. کتاب «خاطرات احتشام‌السلطنه» یکی از این منابع معتبر و ارزشمند در این دوره است. نویسندة این خاطرات وابسته به خاندان سلطنتی و یکی از رجال سرشناس قاجاریه است که مناصب مهم و حساسی همچون حکمرانی، سفارت، نمایندگی و ریاست اولین دورة مجلس شورای ملی را عهده‌دار بوده است. احتشام‌السلطنه با دیدی انتقادی به قضایا و حوادث نگریسته و در معرفی و توصیف افراد ضمن برشمردن محاسن و خدمات آنها، معایب و نقاط ضعف آنها را نیز منصفانه بیان کرده است.
هدف این مقاله بررسی محتوای خاطرات احتشام‌السلطنه با توجه به مقوله‌های کارآمدی و ناکارآمدی رجال و دیوانسالاران عصر قاجار از طریق روش تحلیل محتوای کمّی است. مقوله‌های این تحقیق در دو دسته مشتمل بر کارآمدی‌ها و ناکارآمدی‌های رجال دورۀ قاجاریه تعیین و مشخص شده است. براساس نتایج داده‌های این پژوهش (جداول 7ـ1) به نظر می‌رسد دیوانسالاران قاجار از نظر بعضی از صفات فردی مانند: اقتدار و تدبیر یا از نظر درستکاری و میهن‌دوستی از کارآمدی قابل قبولی برخوردار بودند‌ اما از طرفی ضعف ساختار اداری، نبود سازوکارها و نهادهای نظارتی مؤثر و قدرتمند باعث شده بود تا زمینه برای بروز انواع صفات منفی و ناکارآمد مانند: رشوه‌خواری، فساد اخلاقی و ظلم و تعدی در میان عمال و کارگزاران حکومتی افزایش یابد. تجزیه و تحلیل نهایی داده‌‌ها نشان می‌دهد از نگاه احتشام-السلطنه رجال و دیوانسالاران قاجاریه (73/36 درصد) کارآمد و (27/63 درصد) ناکارآمد بوده‌اند.
کلیدواژه‌ها
کارآمدی و ناکارآمدی
دیوانسالاران
حکومت قاجاریه
احتشام‌السلطنه
فساد اداری

عنوان مقاله English

Investigating the Efficacy and Inefficacy of Qajar Bureaucrats according to Ehtesham al-Saltaneh’s Memoirs

نویسنده English

heshmatollah azizi
PhD in History of Islamic Iran, Expert at the National Archives of Iran, Tehran, Iran
چکیده English

A key method for identifying the strengths and weaknesses of the administrative system and bureaucracy during the Qajar era is to study the political-administrative figures and bureaucrats of that period by examining and analyzing their surviving works and memoirs. The book Memoirs of Ehtesham al-Saltaneh is a valuable and credible source from that era. The author was affiliated with the royal family and was a prominent Qajar figure who held significant and sensitive positions, including governorship, diplomacy, representation, and the presidency of the first National Consultative Assembly. His narrative is characterized by a critical perspective on events and a balanced approach in portraying characters. Ehtesham al-Saltaneh did not merely acknowledge the virtues and services of individual; he also candidly noted their shortcomings.
Through quantitative content analysis, this study aims to analyze Ehtesham al-Saltaneh’s memoirs to identify and measure his critical observations on the efficacy and inefficacy of Qajar bureaucrats. The data have been organized into two main categories: efficacy and inefficacy of Qajar-era officials. The findings of the present study (Tables 1-7) indicate that Qajar bureaucrats demonstrated certain effective personal traits, including authority, prudence, integrity, and patriotism. However, weaknesses in the administrative structure, lack of effective and robust oversight mechanisms, and institutions fostered various negative and ineffective traits such as bribery, moral corruption, and oppression among government officials. The final data analysis indicates that, from Ehtesham al-Saltaneh’s perspective, 63.27% of Qajar officials are portrayed as ineffective, compared to a 36.73% minority assessed as effective.

کلیدواژه‌ها English

Ehtesham al-Saltaneh
efficacy and inefficacy
bureaucrats
Qajar government
administrative corruption
منابع
آدمیت، فریدون. (1355). ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران، تهران: پیام.
احتشام­السلطنه، میرزا محمودخان. (1367). خاطرات احتشام­السلطنه، به­کوشش محمدمهدی موسوی، تهران: زوار.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. (1357). صدرالتواریخ ، تصحیح محمد مشیری، تهران: روزبهان.
افضل­الملک، غلامحسین. (1361). افضل­التواریخ، به­کوشش منصوره اتحادیه، سیروس سعدوندیان، تهران: نشر ایران.
بامداد، مهدی. (1371). شرح حال رجال ایران، تهران: زوار.
پیران، پرویز. (1385). الگوهای جذب در دوران مغول، صفویه و قاجار (بحثی در کاربرد تحلیل محتوا)، اطلاعات سیاسی و اقتصادی، شماره سی و سوم.
تیموری، ابراهیم. (1363). عصر بی‌خبری، تهران:‌ اقبال.
خانملک ساسانی، احمد. (1345). یادبودهای سفارت استانبول، تهران،: شرکت سهامی چاپخانه فردوسی.
خدری­زاده، علی­اکبر. (1389). فصلنامه علمی پژوهشی مسکویه، سال 5، شمار­­ه 13.
دانشنامه جهان اسلام، (https://rch.ac.ir).
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما)، شماره­های اسناد: 6361/295 - 23726/296 - 23715/296 - 21274/296 - 21305/296 - 21260/296 - 23717/296 - 23716/296.
سلیمانی، کریم. (1379). القاب رجال دوره قاجاریه، تهران: نشر نی.
شفیع قزوینی، محمد. (1370). قانون قزوینی، به­کوشش ایرج افشار، تهران طلایه.
شیخ­الاسلامی، جواد. (1368). معرفی و نقد خاطرات احتشام­السلطنه، نشر دانش، شماره 53.
صفایی، ابراهیم. (1363). رهبران مشروطه، ج 1، تهران: جاویدان.
طالبی، تهماسب. (1378). نگاهی به کتاب خاطرات احتشام­السلطنه، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 19.
علم، محمدرضا. (1392). «تفاوت ها و تشابهات در خاطره‌نگاری مستشارالدوله صادق و احتشام‌السلطنه »، فصلنامه تاریخ نگری و تاریخ نگاری، دوره 23، شماره 11.
 کرزن، جرج ناتیل. (1380). ایران و قضیه ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مریجی، شمس­الله. (1383). «کاوشی در مشروطه بر اساس کتاب خاطرات احتشام‌السلطنه»، فصلنامه آموزه، سال 4.
هولستی، ال. آر. (1380). تحلیل محتوا در علوم اجتماعی و انسانی، ترجمه نادر سالارزاده امیری، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
References
Adamiyat, F. (1976). The ideology of the Iranian constitutional movement. Tehran: Payam. [in Persian]  
Afzal-ol-Molk, Gh. H. (1982). Afzal-al-Tavarikh, with Mansoura Ettehadyyeh and Sirous Saedvandian.Tehran: Nashr-e-Iran. [in Persian]  
Bamdad, M. (1992). Biography of Iranian men. Tehran: Zavar. [in Persian]  
Curzon, G. N. (2001). Iran and the Iranian case, translated by Gholam Ali Vahid Mazandarani. Tehran: Scientific and Cultural Publications. [in Persian]  
Ehtesham-ol-Saltaneh, M. M. K. (1988). Memoirs of Ehtesham-ol-Saltaneh, with Mohammad Mehdi Mousavi. Tehran: Zavar. [in Persian]  
Elm, M. (2013). Differences and similarities in the memoirs of Mastashar-ol-Dawla Sadegh and Ehtesham-ol-Saltanah. Quarterly Journal of History and Historiography, 23(11). 43-57. [in Persian]  
Encyclopedia of the Islamic World. (https://rch.ac.ir). [in Persian]  
Etemad-ol-Saltaneh, M. H. K. (1978). Sadr-al-Tavarikh, edited by Mohammad Moshiri. Tehran: Roozbahan. [in Persian]  
Holste, L. R. (2001). Content analysis in the social and human sciences, translated by Nader Salarzadeh-ye Amiri, Tehran: Allameh Tabatabaei University Publications. [in Persian]  
Khanmalek Sasani, A. (1965). Memorials of the Istanbul embassy. ​​Tehran: Ferdowsi Printing Press. [in Persian]  
Khedrizadeh, A. (2009). Miskaveh Scientific Research Quarterly.  5(13). [in Persian]  
Mariji, S. (2004). An exploration of the constitutional court based on the book of Memoirs of Ehtesham al-Saltaneh. Amuzeh Quarterly, Year 4. [in Persian]  
National Library and Archives of Iran (SACMA): Document numbers: 295/6361 – 296/23726 – 296/23715 - 296/21274 - 296/21305 – 296/21260- 296/23717 – 296/23716. [in Persian]  
Piran, P. (2006). Absorption patterns in the Mongol, Safavid and Qajar eras (a discussion on the application of content analysis). Political and Economic Information, 1(33), 22-25. [in Persian]  
Safaei, E. (1984). Constitutional Leaders, Vol. 1, Tehran: Javidan. [in Persian]  
Shafi Qazvini, M. (1991). Qazvini law, with the help of Iraj Afshar. Tehran: Talayeh. [in Persian]  
Sheikh-ol-Islami, J. (1999). Introduction and criticism of Ehtesham-ol-Saltaneh's Memoirs. Danesh Publication, 1(53), 34-48. [in Persian]  
Soleimani, K. (1990). Titles of the Qajar period. Tehran: Ney Publication. [in Persian]  
Talebi, T. (1999). A Look at the Book of Memoirs of Ehtesham al-Saltaneh. Ketabe Mah: Tarikh va Geoghrafia, 1(19), 13-16. [in Persian]  
Teimuri, E. (1984). Age of ignorance. Tehran: Iqbal. [in Persian]