ایران شناسی تاریخی و ادبی

ایران شناسی تاریخی و ادبی

علل شیوع بیماری‌های مسری در فارس و عملکرد حکومت پهلوی اول در مبارزه با آن؛ با تأکید بر بیماری وبا (1310ش)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
رضا معینی رودبالی 1
حسن جوادی نیا 2
شمس الدین امرایی 3
1 استادیار گروه آموزش تاریخ دانشگاه فرهنگیان،صندوق پستی:۸۸۹-۱۴۶۶۵،تهران،ایران، (نویسنده مسئول)، رایانامه: r.moeeni@cfu.ac.ir
2 استادیار گروه آموزش تاریخ دانشگاه فرهنگیان،صندوق پستی:۸۸۹-۱۴۶۶۵،تهران،ایران. رایانامه: h.javadiniya@cfu.ac.ir
3 استادیار گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، تهران،ایران، رایانامه: Shamsedinamraei@pnu.ac.ir
10.22072/hli.2026.734997
چکیده
با توجه‌ به وضعیت نابسامان طبابت در اواخر دوره قاجار، بیماری‌های مسری در میان مردم شیوع یافت و دامنه آن به دوران رضاشاه نیز کشانیده شد. بررسی و تشریح اقدامات حکومت پهلوی اول و نقش آن در مبارزه با این بیماری‌ها در فارس در طی سال 1310ش، موضوع شایسته درنگی است که کمتر به آن پرداخته شده است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر به روش تاریخی بر مبنای فن مراجعه به اسناد و مدارک و جمع‌آوری اطلاعات از منابع کتابخانه‌ای با رویکرد تحلیلی‌ـ‌توصیفی، علل شیوع بیماری‌های مسری در فارس و عملکرد حکومت پهلوی اول در مبارزه با آن را (1310ش) در کانون توجه خود قرار داده است. گزارش درباره علل ورود امراض مسری به فارس عصر پهلوی اول و چگونگی پیشگیری از این امراض با استفاده از روش‌هایی چون قرانطین (قرنطینه)، مشکلات و موانع حکومت در مبارزه با این بیماری‌ها، از جمله یافته‌های این پژوهش است. در سال 1310ش، چون حکومت مرکزی برای اداره صحیه فارس بودجه کافی تدارک ندیده بود، بنابراین در مقابل پیش‌آمدهای ناخواسته (ورود و شیوع امراض مختلف) والی فارس را سرگردان نمود. علی‌رغم تلاش‌های اندک پزشکان حاذق و دلسوز فارس در مبارزه با بیماری‌ها؛ اما تلفات ناشی از بیماری‌ها تا آخر سال در فارس ادامه داشت و مقامات مرکز با وعده تدارک بودجه بیشتر برای استان فارس در سال جدید (1311ش)، مقامات فارس را امیدوار نمودند.
کلیدواژه‌ها
ایران
فارس
پهلوی اول
پزشکی
قرنطینه
امراض مُسری

عنوان مقاله English

An Analysis of the Spread of Infectious Disease in Fars Province and the First Pahlavi Government's Public Health Interventions, with a Focus on the 1931 Cholera Epidemic

نویسندگان English

reza moeini roudbali 1
hasan javadiniya 2
shamsedin amraie 3
1 Assistant Professor, Department of History Education, Farhangian University, P.O. Box 14665-889, Tehran, Iran. (Corresponding Author), E-mail: r.moeeni@cfu.ac.ir
2 Assistant Professor, Department of History Education, Farhangian University, P.O. Box 14665-889, Tehran, Iran. E-mail: h.javadiniya@cfu.ac.ir
3 Department of History, Payame Noor University, Tehran, Iran.E-mail: shamsedinamraei@pnu.ac.ir
چکیده English

The poor state of healthcare and sanitary conditions in the late Qajar period led to widespread transmission of infectious diseases, which continued into the reign of Reza Shah Pahlavi. A comprehensive examination of the first Pahlavi government's public health policies in Fars Province, particularly during the 1931 cholera outbreak, remains a significant yet underexplored topic in the historiography of modern Iran. The present study, using a historical methodology and drawing on archival documents and library resources, aims firstly to analyze the epidemiological factors contributing to disease transmission in Fars Province, and secondly to investigate the measures taken by the government during this period. Key findings include the origin of the disease outbreak in Fars Province, the effectiveness of containment measures such as quarantine, and the systemic constraints and obstacles faced by the government during the intervention. The Fars Province Health Department's response to the 1931 epidemics was severely hindered by inadequate financial support from the central government, which led to a managerial crisis for the provincial authorities. As a result, despite the diligent efforts of local medical professionals, the province experienced elevated mortality rates. Instead of providing immediate resources, the central authorities only pledged to increase financial support in the next year.

کلیدواژه‌ها English

Iran
Fars Province
First Pahlavi
medicine
quarantine
infectious diseases
منابع
آدمیت، فریدون. (1355). امیرکبیر و ایران. چ پنجم. تهران: خوارزمی.
اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی (ساکما):  10491ـ293ـ 98 و  016072ـ293ـ98.
برد، افـال، وستون، هارولدـاف. (1376). گشت و گذاری در ایران. ترجمه علی اصغر مظهری کرمانی. تهران: نشرجانان.
توکلی، آفرین، رحمانیان، داریوش. (1389). بهداشت و سیاست در دوره رضاشاه [مطالعه موردی: قرنطینه جنوب]. مطالعات تاریخ فرهنگی؛ پژوهشنامه انجمن ایرانی تاریخ، سال دوم، شماره ششم، زمستان.
حیدری، سلیمان. (2017). بررسی علل شیوع بیماری وبا در شیراز در سال‌های 1236 تا 1322ه.ق. مجله تحقیقات تاریخ پزشکی. صص 217ـ208.
حیدری، سلیمان، ضرابی، بنفشه. (1401). بررسی شیوع آبله و روند آبله کوبی در فارس در دوره پهلوی اول.  اخلاق و تاریخ پزشکی. دوره 15، صص 53ـ47.
خدامی، مهدی؛ نورائی، مرتضی و فروغی ابری، اصغر. (1396). بررسی تحلیلی عملکرد نهادهای متولی بهداشت و درمان فارس در دوران پهلوی اول (1320ـ1304ش/ 1941ـ1925م). مجله تاریخ پزشکی، دوره نهم، شماره سی و سوم، زمستان.
دانش پژوه، منوچهر. (1380). سفرنامه، تا پخته شود خامی[سفرنامه خارجیانی که از ایران دیدار کرده اند]. ج2. تهران: ثالث.
روزنامه اطلاعات، «رسیدگی به امور قرانطین». 1 خرداد 1310، ش 1327، ص3.
روزنامه اطلاعات، «نطق قبل از دستور». 28 اردیبهشت 1310ش، ش 1324، ص 1.
سپهر، عبدالحسن [ملک المورخین]. (1386). مرآت الوقایع مظفری. به تصحیح عبدالحسین نوایی، ج1 و 2.
فوران، جان. (1392). مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران از سال 1500م/879ش تا انقلاب اسلامی. چ‌چهاردهم. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
کثیری، مسعود. (1390). قرنطینه های ایران در اواخر دوره ی قاجار و اوایل پهلوی اول. مجله اخلاق و تاریخ پزشکی. دوره 4، ش6.
گلشنی، علی رضا؛ نعمت اللهی، روح الله و سرافرازی، عباس. (1399). بیماری مالاریا در ایالت فارس در دوره قاجار (1925ـ1789م). مجله تاریخ پزشکی. دوره دوازدهم، شماره 44، پاییز.
مجد، محمد قلی. (1399). قحطی بزرگ و نسل‌کشی در ایران (1298ـ1296ش/1919ـ1917م). ترجمه محمد کریمی. چ3. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
مجهول المؤلف. (1362). وقایع اتفاقیه (مجموعه گزارش‌های خفیه‌نویسان انگلیس در ولایات جنوبی ایران از ۱۲۹۱ تا ۱۳۲۲ق. چ2، به کوشش سعیدی سیرجانی، تهران: نشر نوین.
مجیدی، فریده. (1390). سرگذشت تقسیمات کشوری ایران (کتاب اول از 1285 تا 1385 ه.ش). ج چهارم. تهران. بنیاد ایران شناسی. چ1.
محرمی، نعمت الله، مهربان، حسن. (1385). مجموعه قوانین و مصوبات تقسیمات کشوری 1285 الی 1363. ج1. تهران: گوهرشاد.
معینی رودبالی، رضا، حاجیان پور، حمید. (1394). نظمیه در فارس در اواخر دوره قاجار و پهلوی اول بر اساس اسناد آرشیوی. فصلنامه دانش انتظامی فارس.
منظورالاجداد، محمد حسین، قاسمی، رقیه. (1388). وبا و اقدامات دولت پهلوی اول برای مقابله با شیوع آن (1320ـ1304ش). فصلنامه تاریخ پزشکی، سال اول، شماره اول، صص 188ـ171.
نظام السلطنه مافی، حسینقلی. (1386). خاطرات و اسناد حسین‌قلی‌خان نظام‌السلطنه مافی. جلد 1. تهران: نشر تاریخ ایران.
نوحه­خوان، حامد. (1391). معیارهای تقسیمات کشوری در دوره پهلوی. خردنامه. سال چهارم. شماره 9، پاییز.
     References
Adamiyat, F. (1976). Amir Kabir and Iran (fifth edition). Tehran: Kharazmi. [in Persian]  
Author unknown. (1983). Accidental events (Collection of reports of British secret writers in the Southern provinces of Iran from 1291 to 1322), Vol. 2, edited by Saeedi Sirjani. Tehran: Novin Publication. [in Persian]  
Bird, F.L. and Weston, H.F. (1997). Tours and visits in Iran, translated by Ali Asghar Mazhari Kermani.Tehran: Nashr-e-Janan. [in Persian]  
Daneshpajouh, M. (2007). Travelogue, until it is cooked raw [Travelogue of foreigners who have visited Iran]", Vol. 2. Tehran: Sales. [in Persian]  
Ettelaat Newspaper. Handling of quarantine matters. June 1, 1931, No. 1327, p. 3. [in Persian]  
Ettelaat Newspaper. Speech before the order. May 18, 1931, No. 1324, p. 1. [in Persian]  
Foran, J (2013). Fragile resistance: A History of Iranian Social Developments from 1500/879 AH to the Islamic Revolution", 14th edition. Tehran: Rasa Cultural Services Institute. [in Persian]  
Golshani, A, Nematollahi, R, and Sarafarazi, A. (2019). Malaria in Fars during Qajar Era (1789-1925). Journal of Medical History. 12(44), 1-12. [in Persian]  
Heydari S, Zarrabie B. (2022). Prevalence of smallpox and the trend of smallpox inoculation in Fars in the first Pahlavi period. IJMEHM 2022; 15 (1), 46-54. [in Persian]  
Heydari, S. (2017). Investigating the causes of cholera outbreak in Shiraz during 1236 and 1322 Hijri (1820-1904 A.D.). Res Hist Med. 6(4), 208-217. [in Persian]  
Kasiri M, Dehghannejad M. Quarantines of Iran in the end of Ghajar and the beginning of Pahlavi era. IJMEHM 2011; 4 (6), 50-62. [in Persian]  
Khodami, M, Nouraei, M and Foroughi A (2017). Performance Analysis Review of the Organizations Responsible for Healthcare in Fars Province during the Pahlavi Iperiod (1925-1941 (1320-1304/1925-1941. Journal of Medical History,  9(33), 20-33. [in Persian]  
Majd, M. Gh. (2011). The great famine and genocide in Iran (1298-1296 AH/1919-1917 AH), Translated by Mohammad Karimi, Vol. 3, Tehran: Institute of Political Studies and Research. [in Persian]  
Majidi, F (2011). The history of Iranian national divisions (Book One from 1285 to 1385 AH), Volume 4. Tehran: Iranology Foundation, First Edition, 2011. [in Persian]  
Manzoorol-Adjdad, S. M. H., & Ghasemi, R. (2016). Cholera and Pahlavi I’s Measures to Deal with its Prevalence (1925-1941). Tārīkh-I Pizishkī, 1(1), 171–188. [in Persian]  
Moeini Roudbali, R and Hajianpour, H (2015). Nazmiyeh in Fars during the Late Qajar Period and the First Pahlavi Period Based on Archival Documents. Quarterly Journal of Persian Police Science. [in Persian]  
Moharrami, N and Mehraban, H (2006). Collection of laws and resolutions of national divisions,Vol. 1, 1926 to 1984. Tehran: Goharshad. [in Persian]  
National Archives and Library Organization (SACMA) documents: 98-293-10491 and 98-293-016072. [in Persian]  
Nizam al-Saltaneh Mafi, H. Q. K (2007). Memoirs and documents of Hossein Qoli Khan Nizam al-Saltaneh Mafi, Volume 1, Tehran: Tarikh Iran Publication. [in Persian]  
Nohekhan, H. (2012). The norms of regional devisingin Iran during Pahlavithe first era. Kheradnameh, 4(9). 113-137. [in Persian]  
Sepehr, A. (2007). Mirat al-Waqa'i Mozaffari, edited by Abdolhossein Nava'i, Vol. 1 and 2. Tehran: Miras-e-Maktoob. [in Persian]  
Tavakoli, A and Rahmanian, D (2010). Health and politics in the Reza Shah period [Case Study: Southern Quarantine]. Studies in Cultural History; Journal of the Iranian History Association. 2(6). 61-76. [in Persian]